Atamalar lug‘ati
15 mavzu bo‘yicha asosiy iqtisodiy atamalar — o‘zbekcha va darslikdagi inglizcha nomi bilan.
90 ta atama
1. Iqtisodiyotga kirish. Iqtisodiy tizimlar va PPF
- chekli o‘zgarishmarginal change
- Mavjud harakat rejasiga kichik, qo‘shimcha o‘zgartirish kiritish. Ratsional odamlar chekli foyda va chekli xarajatni solishtirib qaror qabul qiladi.
- ishlab chiqarish imkoniyatlari chegarasiproduction possibilities frontier
- Mavjud resurslar va texnologiya bilan iqtisodiyot ishlab chiqara oladigan ikki tovar miqdorlarining barcha kombinatsiyalarini ko‘rsatuvchi grafik (PPF).
- kamyoblikscarcity
- Jamiyat resurslarining cheklanganligi: odamlar xohlagan barcha tovar va xizmatlarni ishlab chiqarishning imkoni yo‘q.
- muqobil xarajatopportunity cost
- Biror narsani olish uchun voz kechilgan eng yaxshi muqobil imkoniyat qiymati.
- mutlaq ustunlikabsolute advantage
- Bir ishlab chiqaruvchining tovarni boshqasiga qaraganda kamroq resurs sarflab ishlab chiqara olish qobiliyati.
- taqqoslama ustunlikcomparative advantage
- Bir ishlab chiqaruvchining tovarni boshqasiga qaraganda kichikroq muqobil xarajat bilan ishlab chiqara olishi. Savdodan o‘zaro foyda aynan shunga asoslanadi.
2. Talab, taklif va elastiklik
- muvozanatequilibrium
- Talab miqdori taklif miqdoriga teng bo‘lgan narx va miqdor holati. Muvozanat narxida bozor tozalanadi.
- narx shiftiprice ceiling
- Tovar sotilishi mumkin bo‘lgan qonuniy eng yuqori narx. Muvozanat narxidan past belgilansa, taqchillikka olib keladi.
- soliq yuki taqsimotitax incidence
- Soliq yukining xaridorlar va sotuvchilar o‘rtasida bo‘linishi. Yuk ko‘proq bozorning elastikligi kamroq tomoniga tushadi.
- taklif qonunilaw of supply
- Boshqa omillar o‘zgarmaganda, tovar narxi oshsa uning taklif miqdori ortadi.
- talab qonunilaw of demand
- Boshqa omillar o‘zgarmaganda, tovar narxi oshsa uning talab miqdori kamayadi.
- talabning narx bo‘yicha elastikligiprice elasticity of demand
- Talab miqdorining narx o‘zgarishiga sezgirligi: talab miqdori o‘zgarishi foizining narx o‘zgarishi foiziga nisbati.
3. Firmalar, ishlab chiqarish va xarajatlar
- chekli xarajatmarginal cost
- Bir birlik qo‘shimcha mahsulot ishlab chiqarish natijasida umumiy xarajatning ortishi: MC = ΔTC / ΔQ.
- doimiy xarajatlarfixed costs
- Ishlab chiqarish hajmiga qarab o‘zgarmaydigan xarajatlar, masalan, bino ijarasi.
- iqtisodiy foydaeconomic profit
- Umumiy tushumdan barcha xarajatlar — aniq (ochiq) va yashirin xarajatlar ayirilgandan keyin qolgan qism.
- samarali hajmefficient scale
- O‘rtacha umumiy xarajat (ATC) eng past bo‘lgan ishlab chiqarish hajmi.
- umumiy tushumtotal revenue
- Firma mahsulotini sotishdan olgan pul miqdori: narx × sotilgan miqdor (P × Q).
- yashirin xarajatlarimplicit costs
- Firma pul to‘lamaydigan, lekin voz kechilgan imkoniyat sifatida mavjud bo‘lgan xarajatlar: masalan, egasining vaqti yoki biznesga tikilgan pulning foizi.
4. Mukammal raqobat va monopoliya
- chekli tushummarginal revenue
- Bir birlik qo‘shimcha sotuvdan umumiy tushumning o‘zgarishi: MR = ΔTR / ΔQ.
- faoliyatni vaqtincha to‘xtatishshutdown
- Bozor sharoiti tufayli firmaning ma’lum muddat ishlab chiqarmaslik haqidagi qisqa muddatli qarori. Narx o‘rtacha o‘zgaruvchan xarajatdan (AVC) past bo‘lganda o‘rinli.
- monopoliyamonopoly
- Yaqin o‘rinbosari bo‘lmagan tovarning yagona sotuvchisi bo‘lgan firma.
- narx diskriminatsiyasiprice discrimination
- Bir xil tovarni turli xaridorlarga turli narxda sotish amaliyoti.
- raqobatli bozorcompetitive market
- Ko‘plab xaridor va sotuvchilar bir xil tovar bilan savdo qiladigan, ularning hech biri narxga ta’sir qila olmaydigan bozor.
- tabiiy monopoliyanatural monopoly
- Bitta firma butun bozorni ikki yoki undan ko‘p firmaga qaraganda arzonroq ta’minlay oladigan holatda yuzaga keladigan monopoliya.
5. Monopolistik raqobat
- brendbrand name
- Mahsulotning taniqli savdo nomi. U xaridorga sifat haqida ma’lumot beradi va firmani yuqori sifatni saqlashga undaydi.
- mahsulot differensiatsiyasiproduct differentiation
- Firma mahsulotining raqobatchilarnikidan sifati, dizayni, joylashuvi yoki brendi bilan farq qilishi.
- monopolistik raqobatmonopolistic competition
- Ko‘p firmalar o‘xshash, lekin bir xil bo‘lmagan mahsulotlar sotadigan va bozorga erkin kirish mumkin bo‘lgan bozor tuzilmasi.
- ortiqcha quvvatexcess capacity
- Monopolistik raqobatdagi firmaning uzoq muddatda samarali hajmdan (ATC minimumidan) kam ishlab chiqarishi.
- ustamamarkup
- Narxning chekli xarajatdan oshgan qismi (P − MC). Monopolistik raqobatda uzoq muddatda ham saqlanib qoladi.
- xaridorlarni tortib olish ta’siribusiness-stealing externality
- Yangi firma bozorga kirganda mavjud firmalarning xaridorlari va foydasining bir qismini o‘ziga tortib olishidan kelib chiqadigan salbiy tashqi ta’sir.
6. Oligopoliya va mehnat bozori
- chekli mahsulot qiymativalue of the marginal product
- Qo‘shimcha bir ishchi keltiradigan mahsulotning pul qiymati: VMPL = P × MPL.
- kartelcartel
- Birgalikda monopoliya kabi harakat qiluvchi firmalar guruhi (masalan, OPEK).
- kompensatsiyalovchi tafovutcompensating differential
- Ishlarning pulsiz xususiyatlari (xavfli, og‘ir yoki yoqimsiz sharoit) uchun ish haqidagi farq.
- mahbuslar dilemmasiprisoners’ dilemma
- Hamkorlik ikkala tomonga foydali bo‘lsa ham, shaxsiy manfaat tufayli uni saqlab qolish qiyinligini ko‘rsatuvchi o‘yin.
- Nesh muvozanatiNash equilibrium
- Har bir ishtirokchi boshqalarning tanlovini hisobga olib, o‘zi uchun eng yaxshi strategiyani tanlagan holat.
- oligopoliyaoligopoly
- O‘xshash yoki bir xil mahsulot sotadigan bir nechta yirik sotuvchi hukmron bo‘lgan bozor tuzilmasi.
7. Kapital va yer bozorlari
- diversifikatsiyadiversification
- Bitta katta xavfni bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan ko‘plab kichik xavflar bilan almashtirish orqali riskni kamaytirish.
- ijara narxirental price
- Yer yoki kapitaldan cheklangan muddat foydalanish uchun to‘lanadigan narx.
- joriy qiymatpresent value
- Kelajakdagi pul summasini olish uchun mavjud foiz stavkasida bugun kerak bo‘ladigan pul miqdori: PV = FV / (1 + r)ⁿ.
- kapitalcapital
- Tovar va xizmatlar ishlab chiqarishda foydalaniladigan asbob-uskunalar va inshootlar zaxirasi.
- murakkab foizcompounding
- Bank hisobidagi pulning foizlari ham foiz keltirib, jamg‘armaning vaqt o‘tgan sari tobora tez o‘sishi.
- samarali bozorlar gipotezasiefficient markets hypothesis
- Aktiv narxlari aktiv qiymati haqidagi barcha ochiq ma’lumotlarni aks ettiradi degan nazariya.
8. Iqtisodiy tengsizlik va qashshoqlik
- Jini koeffitsiyentiGini coefficient
- Daromad tengsizligining 0 (to‘liq tenglik) dan 1 (to‘liq tengsizlik) gacha bo‘lgan o‘lchovi.
- Lorens egri chizig‘iLorenz curve
- Aholining jamlangan ulushi va ular oladigan daromadning jamlangan ulushi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatuvchi chiziq. U tenglik chizig‘idan qancha uzoq bo‘lsa, tengsizlik shuncha katta.
- manfiy daromad solig‘inegative income tax
- Yuqori daromadli oilalardan soliq oladigan va kam daromadli oilalarga pul to‘lovi beradigan soliq tizimi.
- qashshoqlik chegarasipoverty line
- Davlat belgilagan oilaviy daromadning mutlaq darajasi: undan kam daromadli oila qashshoq hisoblanadi.
- qashshoqlik darajasipoverty rate
- Oilaviy daromadi rasmiy qashshoqlik chegarasidan past bo‘lgan aholi ulushi.
- utilitarizmutilitarianism
- Davlat jamiyat a’zolarining umumiy foydaliligini maksimal qiladigan siyosatni tanlashi kerak degan siyosiy falsafa.
9. Asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar (YaIM va yashash qiymati)
- iste’mol narxlari indeksiconsumer price index
- Tipik iste’molchi sotib oladigan tovar va xizmatlar umumiy qiymatining o‘lchovi (CPI).
- nominal YaIMnominal GDP
- Joriy narxlarda baholangan tovar va xizmatlar ishlab chiqarishi.
- real YaIMreal GDP
- Doimiy, ya’ni bazaviy yil narxlarida baholangan tovar va xizmatlar ishlab chiqarishi.
- transfert to‘lovitransfer payment
- Davlatning tovar yoki xizmat evaziga bo‘lmagan to‘lovi (pensiya, nafaqa). YaIMdagi davlat xaridlariga (G) kirmaydi.
- YaIM deflyatoriGDP deflator
- Narxlar darajasining o‘lchovi: nominal YaIMning real YaIMga nisbati, 100 ga ko‘paytirilgan.
- yalpi ichki mahsulotgross domestic product
- Mamlakatda ma’lum davrda ishlab chiqarilgan barcha yakuniy tovar va xizmatlarning bozor qiymati (YaIM).
10. Iqtisodiy davrlar, ishsizlik va inflyatsiya
- Fillips egri chizig‘iPhillips curve
- Inflyatsiya va ishsizlik o‘rtasidagi qisqa muddatli teskari bog‘liqlikni ko‘rsatuvchi egri chiziq.
- friksion ishsizlikfrictional unemployment
- Ishchilarning o‘z malakasi va xohishiga mos ish qidirishiga ketadigan vaqt tufayli yuzaga keladigan ishsizlik.
- ishchi kuchilabor force
- Band bo‘lganlar va ishsizlar (ish qidirayotganlar)ning umumiy soni.
- ishsizlik darajasiunemployment rate
- Ishchi kuchining ishsiz bo‘lgan qismi, foizda.
- pulning miqdoriy nazariyasiquantity theory of money
- Mavjud pul miqdori narxlar darajasini, pul miqdorining o‘sish sur’ati esa inflyatsiyani belgilaydi degan nazariya (M × V = P × Y).
- tabiiy ishsizlik darajasinatural rate of unemployment
- Iqtisodiyotda odatiy holatda saqlanib qoladigan, haqiqiy ishsizlik atrofida tebranadigan me’yoriy ishsizlik darajasi.
11. Iqtisodiy o‘sish va ishlab chiqarish
- fizik kapitalphysical capital
- Ishlab chiqarishda foydalaniladigan, ilgari ishlab chiqarilgan asbob-uskuna, mashina va binolar.
- inson kapitalihuman capital
- Ishchilarning ta’lim, tayyorgarlik va tajriba orqali egallagan bilim va ko‘nikmalari.
- kamayib boruvchi daromaddiminishing returns
- Kiritilgan resurs (masalan, kapital) miqdori ortgan sari undan olinadigan qo‘shimcha mahsulotning kamayib borishi.
- mehnat unumdorligiproductivity
- Bir birlik mehnat (masalan, bir ishchi soati) hisobiga ishlab chiqarilgan tovar va xizmatlar miqdori.
- texnologik bilimtechnological knowledge
- Jamiyatning tovar va xizmatlarni ishlab chiqarishning eng yaxshi usullari haqidagi tushunchasi.
- yetib olish effekticatch-up effect
- Dastlab kambag‘al bo‘lgan mamlakatlarning boy mamlakatlarga qaraganda tezroq o‘sishga moyilligi.
12. Yalpi talab va yalpi taklif (AD-AS modeli)
- boylik effektiwealth effect
- Narxlar darajasi pasayganda pulning real qiymati oshib, iste’molchilarning ko‘proq xarid qilishi. Yalpi talab egri chizig‘i pastga qiyshayganining sabablaridan biri.
- retsessiyarecession
- Real daromad pasayib, ishsizlik ortgan, nisbatan yumshoq iqtisodiy pasayish davri.
- stagflyatsiyastagflation
- Ishlab chiqarish pasayishi bilan narxlar o‘sishining bir vaqtda yuz berishi.
- tabiiy ishlab chiqarish darajasinatural level of output
- Ishsizlik tabiiy darajada bo‘lganda iqtisodiyot uzoq muddatda ishlab chiqaradigan tovar va xizmatlar miqdori (potensial YaIM).
- yalpi taklif egri chizig‘iaggregate-supply curve
- Har bir narxlar darajasida firmalar ishlab chiqarib sotmoqchi bo‘lgan tovar va xizmatlar miqdorini ko‘rsatuvchi egri chiziq (AS).
- yalpi talab egri chizig‘iaggregate-demand curve
- Har bir narxlar darajasida uy xo‘jaliklari, firmalar, davlat va xorijliklar sotib olmoqchi bo‘lgan tovar va xizmatlar miqdorini ko‘rsatuvchi egri chiziq (AD).
13. Pul, pul bozori va bank tizimi
- likvidlikliquidity
- Aktivni iqtisodiyotning ayirboshlash vositasiga, ya’ni pulga aylantirish osonligi.
- likvidlik afzalligi nazariyasitheory of liquidity preference
- Keynsning foiz stavkasi pul taklifi va pulga talabni muvozanatlash uchun moslashadi degan nazariyasi.
- ochiq bozor operatsiyalariopen-market operations
- Markaziy bankning davlat obligatsiyalarini sotib olishi yoki sotishi orqali pul taklifini o‘zgartirishi.
- pulmoney
- Odamlar bir-biridan tovar va xizmatlar sotib olishda muntazam foydalanadigan aktivlar to‘plami.
- pul multiplikatorimoney multiplier
- Bank tizimi har bir dollar zaxira hisobiga yaratadigan pul miqdori. Zaxira normasi R bo‘lsa, multiplikator 1/R ga teng.
- zaxira normasireserve ratio
- Banklar zaxirada saqlaydigan omonatlar ulushi. Markaziy bank uning eng kam darajasini majburiy qilib belgilashi mumkin.
14. Moliya tizimi, davlat budjeti va fiskal siyosat
- avtomatik barqarorlashtirgichlarautomatic stabilizers
- Iqtisodiyot retsessiyaga tushganda siyosatchilar aralashuvisiz yalpi talabni rag‘batlantiradigan fiskal o‘zgarishlar: masalan, soliq tushumining kamayishi va ishsizlik nafaqalari.
- budjet taqchilligibudget deficit
- Davlat xarajatlarining soliq tushumlaridan oshib ketgan qismi.
- milliy jamg‘armanational saving
- Iste’mol va davlat xaridlaridan keyin iqtisodiyotda qolgan umumiy daromad: S = Y − C − G.
- multiplikator effektimultiplier effect
- Fiskal siyosat daromadni oshirib, iste’molni ham ko‘paytirgani sababli yalpi talabning qo‘shimcha siljishi.
- qarz mablag‘lari bozorimarket for loanable funds
- Jamg‘arma qilmoqchi bo‘lganlar mablag‘ taklif qiladigan, investitsiya uchun qarz olmoqchi bo‘lganlar esa unga talab bildiradigan bozor.
- siqib chiqarishcrowding out
- Davlatning qarz olishi foiz stavkasini oshirib, xususiy investitsiyani kamaytirishi.
15. Ochiq iqtisodiyotdagi makroiqtisodiy siyosat
- kapital qochishicapital flight
- Mamlakatdagi aktivlarga talabning keskin va katta miqdorda kamayishi.
- nominal valyuta kursinominal exchange rate
- Bir mamlakat valyutasini boshqa mamlakat valyutasiga almashtirish nisbati.
- real valyuta kursireal exchange rate
- Bir mamlakat tovar va xizmatlarini boshqa mamlakat tovar va xizmatlariga almashtirish nisbati.
- sof eksportnet exports
- Mamlakat eksporti qiymatidan importi qiymatini ayirgandagi farq (NX). Uni savdo balansi ham deyiladi.
- sof kapital chiqishinet capital outflow
- Mamlakat rezidentlarining xorijiy aktivlar xaridi minus xorijliklarning ichki aktivlar xaridi (NCO).
- xarid qobiliyati paritetipurchasing-power parity
- Bir valyuta birligi barcha mamlakatlarda bir xil miqdordagi tovarni sotib olishi kerak degan valyuta kursi nazariyasi (PPP).