Atamalar lug‘ati

15 mavzu bo‘yicha asosiy iqtisodiy atamalar — o‘zbekcha va darslikdagi inglizcha nomi bilan.

🃏 Kartochkalar bilan takrorlash Premium

90 ta atama

1. Iqtisodiyotga kirish. Iqtisodiy tizimlar va PPF

chekli o‘zgarishmarginal change
Mavjud harakat rejasiga kichik, qo‘shimcha o‘zgartirish kiritish. Ratsional odamlar chekli foyda va chekli xarajatni solishtirib qaror qabul qiladi.
ishlab chiqarish imkoniyatlari chegarasiproduction possibilities frontier
Mavjud resurslar va texnologiya bilan iqtisodiyot ishlab chiqara oladigan ikki tovar miqdorlarining barcha kombinatsiyalarini ko‘rsatuvchi grafik (PPF).
kamyoblikscarcity
Jamiyat resurslarining cheklanganligi: odamlar xohlagan barcha tovar va xizmatlarni ishlab chiqarishning imkoni yo‘q.
muqobil xarajatopportunity cost
Biror narsani olish uchun voz kechilgan eng yaxshi muqobil imkoniyat qiymati.
mutlaq ustunlikabsolute advantage
Bir ishlab chiqaruvchining tovarni boshqasiga qaraganda kamroq resurs sarflab ishlab chiqara olish qobiliyati.
taqqoslama ustunlikcomparative advantage
Bir ishlab chiqaruvchining tovarni boshqasiga qaraganda kichikroq muqobil xarajat bilan ishlab chiqara olishi. Savdodan o‘zaro foyda aynan shunga asoslanadi.

2. Talab, taklif va elastiklik

muvozanatequilibrium
Talab miqdori taklif miqdoriga teng bo‘lgan narx va miqdor holati. Muvozanat narxida bozor tozalanadi.
narx shiftiprice ceiling
Tovar sotilishi mumkin bo‘lgan qonuniy eng yuqori narx. Muvozanat narxidan past belgilansa, taqchillikka olib keladi.
soliq yuki taqsimotitax incidence
Soliq yukining xaridorlar va sotuvchilar o‘rtasida bo‘linishi. Yuk ko‘proq bozorning elastikligi kamroq tomoniga tushadi.
taklif qonunilaw of supply
Boshqa omillar o‘zgarmaganda, tovar narxi oshsa uning taklif miqdori ortadi.
talab qonunilaw of demand
Boshqa omillar o‘zgarmaganda, tovar narxi oshsa uning talab miqdori kamayadi.
talabning narx bo‘yicha elastikligiprice elasticity of demand
Talab miqdorining narx o‘zgarishiga sezgirligi: talab miqdori o‘zgarishi foizining narx o‘zgarishi foiziga nisbati.

3. Firmalar, ishlab chiqarish va xarajatlar

chekli xarajatmarginal cost
Bir birlik qo‘shimcha mahsulot ishlab chiqarish natijasida umumiy xarajatning ortishi: MC = ΔTC / ΔQ.
doimiy xarajatlarfixed costs
Ishlab chiqarish hajmiga qarab o‘zgarmaydigan xarajatlar, masalan, bino ijarasi.
iqtisodiy foydaeconomic profit
Umumiy tushumdan barcha xarajatlar — aniq (ochiq) va yashirin xarajatlar ayirilgandan keyin qolgan qism.
samarali hajmefficient scale
O‘rtacha umumiy xarajat (ATC) eng past bo‘lgan ishlab chiqarish hajmi.
umumiy tushumtotal revenue
Firma mahsulotini sotishdan olgan pul miqdori: narx × sotilgan miqdor (P × Q).
yashirin xarajatlarimplicit costs
Firma pul to‘lamaydigan, lekin voz kechilgan imkoniyat sifatida mavjud bo‘lgan xarajatlar: masalan, egasining vaqti yoki biznesga tikilgan pulning foizi.

4. Mukammal raqobat va monopoliya

chekli tushummarginal revenue
Bir birlik qo‘shimcha sotuvdan umumiy tushumning o‘zgarishi: MR = ΔTR / ΔQ.
faoliyatni vaqtincha to‘xtatishshutdown
Bozor sharoiti tufayli firmaning ma’lum muddat ishlab chiqarmaslik haqidagi qisqa muddatli qarori. Narx o‘rtacha o‘zgaruvchan xarajatdan (AVC) past bo‘lganda o‘rinli.
monopoliyamonopoly
Yaqin o‘rinbosari bo‘lmagan tovarning yagona sotuvchisi bo‘lgan firma.
narx diskriminatsiyasiprice discrimination
Bir xil tovarni turli xaridorlarga turli narxda sotish amaliyoti.
raqobatli bozorcompetitive market
Ko‘plab xaridor va sotuvchilar bir xil tovar bilan savdo qiladigan, ularning hech biri narxga ta’sir qila olmaydigan bozor.
tabiiy monopoliyanatural monopoly
Bitta firma butun bozorni ikki yoki undan ko‘p firmaga qaraganda arzonroq ta’minlay oladigan holatda yuzaga keladigan monopoliya.

5. Monopolistik raqobat

brendbrand name
Mahsulotning taniqli savdo nomi. U xaridorga sifat haqida ma’lumot beradi va firmani yuqori sifatni saqlashga undaydi.
mahsulot differensiatsiyasiproduct differentiation
Firma mahsulotining raqobatchilarnikidan sifati, dizayni, joylashuvi yoki brendi bilan farq qilishi.
monopolistik raqobatmonopolistic competition
Ko‘p firmalar o‘xshash, lekin bir xil bo‘lmagan mahsulotlar sotadigan va bozorga erkin kirish mumkin bo‘lgan bozor tuzilmasi.
ortiqcha quvvatexcess capacity
Monopolistik raqobatdagi firmaning uzoq muddatda samarali hajmdan (ATC minimumidan) kam ishlab chiqarishi.
ustamamarkup
Narxning chekli xarajatdan oshgan qismi (P − MC). Monopolistik raqobatda uzoq muddatda ham saqlanib qoladi.
xaridorlarni tortib olish ta’siribusiness-stealing externality
Yangi firma bozorga kirganda mavjud firmalarning xaridorlari va foydasining bir qismini o‘ziga tortib olishidan kelib chiqadigan salbiy tashqi ta’sir.

6. Oligopoliya va mehnat bozori

chekli mahsulot qiymativalue of the marginal product
Qo‘shimcha bir ishchi keltiradigan mahsulotning pul qiymati: VMPL = P × MPL.
kartelcartel
Birgalikda monopoliya kabi harakat qiluvchi firmalar guruhi (masalan, OPEK).
kompensatsiyalovchi tafovutcompensating differential
Ishlarning pulsiz xususiyatlari (xavfli, og‘ir yoki yoqimsiz sharoit) uchun ish haqidagi farq.
mahbuslar dilemmasiprisoners’ dilemma
Hamkorlik ikkala tomonga foydali bo‘lsa ham, shaxsiy manfaat tufayli uni saqlab qolish qiyinligini ko‘rsatuvchi o‘yin.
Nesh muvozanatiNash equilibrium
Har bir ishtirokchi boshqalarning tanlovini hisobga olib, o‘zi uchun eng yaxshi strategiyani tanlagan holat.
oligopoliyaoligopoly
O‘xshash yoki bir xil mahsulot sotadigan bir nechta yirik sotuvchi hukmron bo‘lgan bozor tuzilmasi.

7. Kapital va yer bozorlari

diversifikatsiyadiversification
Bitta katta xavfni bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan ko‘plab kichik xavflar bilan almashtirish orqali riskni kamaytirish.
ijara narxirental price
Yer yoki kapitaldan cheklangan muddat foydalanish uchun to‘lanadigan narx.
joriy qiymatpresent value
Kelajakdagi pul summasini olish uchun mavjud foiz stavkasida bugun kerak bo‘ladigan pul miqdori: PV = FV / (1 + r)ⁿ.
kapitalcapital
Tovar va xizmatlar ishlab chiqarishda foydalaniladigan asbob-uskunalar va inshootlar zaxirasi.
murakkab foizcompounding
Bank hisobidagi pulning foizlari ham foiz keltirib, jamg‘armaning vaqt o‘tgan sari tobora tez o‘sishi.
samarali bozorlar gipotezasiefficient markets hypothesis
Aktiv narxlari aktiv qiymati haqidagi barcha ochiq ma’lumotlarni aks ettiradi degan nazariya.

8. Iqtisodiy tengsizlik va qashshoqlik

Jini koeffitsiyentiGini coefficient
Daromad tengsizligining 0 (to‘liq tenglik) dan 1 (to‘liq tengsizlik) gacha bo‘lgan o‘lchovi.
Lorens egri chizig‘iLorenz curve
Aholining jamlangan ulushi va ular oladigan daromadning jamlangan ulushi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatuvchi chiziq. U tenglik chizig‘idan qancha uzoq bo‘lsa, tengsizlik shuncha katta.
manfiy daromad solig‘inegative income tax
Yuqori daromadli oilalardan soliq oladigan va kam daromadli oilalarga pul to‘lovi beradigan soliq tizimi.
qashshoqlik chegarasipoverty line
Davlat belgilagan oilaviy daromadning mutlaq darajasi: undan kam daromadli oila qashshoq hisoblanadi.
qashshoqlik darajasipoverty rate
Oilaviy daromadi rasmiy qashshoqlik chegarasidan past bo‘lgan aholi ulushi.
utilitarizmutilitarianism
Davlat jamiyat a’zolarining umumiy foydaliligini maksimal qiladigan siyosatni tanlashi kerak degan siyosiy falsafa.

9. Asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar (YaIM va yashash qiymati)

iste’mol narxlari indeksiconsumer price index
Tipik iste’molchi sotib oladigan tovar va xizmatlar umumiy qiymatining o‘lchovi (CPI).
nominal YaIMnominal GDP
Joriy narxlarda baholangan tovar va xizmatlar ishlab chiqarishi.
real YaIMreal GDP
Doimiy, ya’ni bazaviy yil narxlarida baholangan tovar va xizmatlar ishlab chiqarishi.
transfert to‘lovitransfer payment
Davlatning tovar yoki xizmat evaziga bo‘lmagan to‘lovi (pensiya, nafaqa). YaIMdagi davlat xaridlariga (G) kirmaydi.
YaIM deflyatoriGDP deflator
Narxlar darajasining o‘lchovi: nominal YaIMning real YaIMga nisbati, 100 ga ko‘paytirilgan.
yalpi ichki mahsulotgross domestic product
Mamlakatda ma’lum davrda ishlab chiqarilgan barcha yakuniy tovar va xizmatlarning bozor qiymati (YaIM).

10. Iqtisodiy davrlar, ishsizlik va inflyatsiya

Fillips egri chizig‘iPhillips curve
Inflyatsiya va ishsizlik o‘rtasidagi qisqa muddatli teskari bog‘liqlikni ko‘rsatuvchi egri chiziq.
friksion ishsizlikfrictional unemployment
Ishchilarning o‘z malakasi va xohishiga mos ish qidirishiga ketadigan vaqt tufayli yuzaga keladigan ishsizlik.
ishchi kuchilabor force
Band bo‘lganlar va ishsizlar (ish qidirayotganlar)ning umumiy soni.
ishsizlik darajasiunemployment rate
Ishchi kuchining ishsiz bo‘lgan qismi, foizda.
pulning miqdoriy nazariyasiquantity theory of money
Mavjud pul miqdori narxlar darajasini, pul miqdorining o‘sish sur’ati esa inflyatsiyani belgilaydi degan nazariya (M × V = P × Y).
tabiiy ishsizlik darajasinatural rate of unemployment
Iqtisodiyotda odatiy holatda saqlanib qoladigan, haqiqiy ishsizlik atrofida tebranadigan me’yoriy ishsizlik darajasi.

11. Iqtisodiy o‘sish va ishlab chiqarish

fizik kapitalphysical capital
Ishlab chiqarishda foydalaniladigan, ilgari ishlab chiqarilgan asbob-uskuna, mashina va binolar.
inson kapitalihuman capital
Ishchilarning ta’lim, tayyorgarlik va tajriba orqali egallagan bilim va ko‘nikmalari.
kamayib boruvchi daromaddiminishing returns
Kiritilgan resurs (masalan, kapital) miqdori ortgan sari undan olinadigan qo‘shimcha mahsulotning kamayib borishi.
mehnat unumdorligiproductivity
Bir birlik mehnat (masalan, bir ishchi soati) hisobiga ishlab chiqarilgan tovar va xizmatlar miqdori.
texnologik bilimtechnological knowledge
Jamiyatning tovar va xizmatlarni ishlab chiqarishning eng yaxshi usullari haqidagi tushunchasi.
yetib olish effekticatch-up effect
Dastlab kambag‘al bo‘lgan mamlakatlarning boy mamlakatlarga qaraganda tezroq o‘sishga moyilligi.

12. Yalpi talab va yalpi taklif (AD-AS modeli)

boylik effektiwealth effect
Narxlar darajasi pasayganda pulning real qiymati oshib, iste’molchilarning ko‘proq xarid qilishi. Yalpi talab egri chizig‘i pastga qiyshayganining sabablaridan biri.
retsessiyarecession
Real daromad pasayib, ishsizlik ortgan, nisbatan yumshoq iqtisodiy pasayish davri.
stagflyatsiyastagflation
Ishlab chiqarish pasayishi bilan narxlar o‘sishining bir vaqtda yuz berishi.
tabiiy ishlab chiqarish darajasinatural level of output
Ishsizlik tabiiy darajada bo‘lganda iqtisodiyot uzoq muddatda ishlab chiqaradigan tovar va xizmatlar miqdori (potensial YaIM).
yalpi taklif egri chizig‘iaggregate-supply curve
Har bir narxlar darajasida firmalar ishlab chiqarib sotmoqchi bo‘lgan tovar va xizmatlar miqdorini ko‘rsatuvchi egri chiziq (AS).
yalpi talab egri chizig‘iaggregate-demand curve
Har bir narxlar darajasida uy xo‘jaliklari, firmalar, davlat va xorijliklar sotib olmoqchi bo‘lgan tovar va xizmatlar miqdorini ko‘rsatuvchi egri chiziq (AD).

13. Pul, pul bozori va bank tizimi

likvidlikliquidity
Aktivni iqtisodiyotning ayirboshlash vositasiga, ya’ni pulga aylantirish osonligi.
likvidlik afzalligi nazariyasitheory of liquidity preference
Keynsning foiz stavkasi pul taklifi va pulga talabni muvozanatlash uchun moslashadi degan nazariyasi.
ochiq bozor operatsiyalariopen-market operations
Markaziy bankning davlat obligatsiyalarini sotib olishi yoki sotishi orqali pul taklifini o‘zgartirishi.
pulmoney
Odamlar bir-biridan tovar va xizmatlar sotib olishda muntazam foydalanadigan aktivlar to‘plami.
pul multiplikatorimoney multiplier
Bank tizimi har bir dollar zaxira hisobiga yaratadigan pul miqdori. Zaxira normasi R bo‘lsa, multiplikator 1/R ga teng.
zaxira normasireserve ratio
Banklar zaxirada saqlaydigan omonatlar ulushi. Markaziy bank uning eng kam darajasini majburiy qilib belgilashi mumkin.

14. Moliya tizimi, davlat budjeti va fiskal siyosat

avtomatik barqarorlashtirgichlarautomatic stabilizers
Iqtisodiyot retsessiyaga tushganda siyosatchilar aralashuvisiz yalpi talabni rag‘batlantiradigan fiskal o‘zgarishlar: masalan, soliq tushumining kamayishi va ishsizlik nafaqalari.
budjet taqchilligibudget deficit
Davlat xarajatlarining soliq tushumlaridan oshib ketgan qismi.
milliy jamg‘armanational saving
Iste’mol va davlat xaridlaridan keyin iqtisodiyotda qolgan umumiy daromad: S = Y − C − G.
multiplikator effektimultiplier effect
Fiskal siyosat daromadni oshirib, iste’molni ham ko‘paytirgani sababli yalpi talabning qo‘shimcha siljishi.
qarz mablag‘lari bozorimarket for loanable funds
Jamg‘arma qilmoqchi bo‘lganlar mablag‘ taklif qiladigan, investitsiya uchun qarz olmoqchi bo‘lganlar esa unga talab bildiradigan bozor.
siqib chiqarishcrowding out
Davlatning qarz olishi foiz stavkasini oshirib, xususiy investitsiyani kamaytirishi.

15. Ochiq iqtisodiyotdagi makroiqtisodiy siyosat

kapital qochishicapital flight
Mamlakatdagi aktivlarga talabning keskin va katta miqdorda kamayishi.
nominal valyuta kursinominal exchange rate
Bir mamlakat valyutasini boshqa mamlakat valyutasiga almashtirish nisbati.
real valyuta kursireal exchange rate
Bir mamlakat tovar va xizmatlarini boshqa mamlakat tovar va xizmatlariga almashtirish nisbati.
sof eksportnet exports
Mamlakat eksporti qiymatidan importi qiymatini ayirgandagi farq (NX). Uni savdo balansi ham deyiladi.
sof kapital chiqishinet capital outflow
Mamlakat rezidentlarining xorijiy aktivlar xaridi minus xorijliklarning ichki aktivlar xaridi (NCO).
xarid qobiliyati paritetipurchasing-power parity
Bir valyuta birligi barcha mamlakatlarda bir xil miqdordagi tovarni sotib olishi kerak degan valyuta kursi nazariyasi (PPP).